VWTVWT
← บทความทั้งหมด

วิธีคิดคาร์บอนต่อเที่ยวขนส่งในไทย

เผยแพร่เมื่อ 11 พฤศจิกายน 2569 · อ่าน 3 นาที

ลูกค้าส่งไฟล์มาให้ มีคอลัมน์หนึ่งขอตัวเลขกิโลกรัม CO2 ของทุกเที่ยวที่ส่งให้เขาเมื่อปีที่แล้ว ไม่มีใครในทีมขนส่งเคยทำตัวเลขนี้มาก่อน และเมื่อถามผู้รับจ้างขนส่ง เขาก็ให้มาเป็นเปอร์เซ็นต์ที่อธิบายที่มาไม่ได้

ข่าวดีคือเรื่องนี้เป็นเลขคณิต ไม่ใช่วิทยาศาสตร์ ประเทศไทยมีค่าแฟคเตอร์ของตัวเองที่เป็นทางการ เปิดให้ใช้ฟรี และผู้จัดการขนส่งที่มีข้อมูลน้ำมันหรือข้อมูลเที่ยววิ่งทำตัวเลขที่อธิบายได้เสร็จในหนึ่งบ่าย ข่าวร้ายคือวิธีที่คนใช้กันมากสามวิธีผิดไปทางเดียวกันทั้งหมด และวิธีหนึ่งผิดราว 18%

บทความนี้อยู่ตรงไหน

บทความเรื่องค่าน้ำมันที่เรียกเก็บเพิ่ม แยกโครงสร้างราคาน้ำมันหน้าปั๊มของไทยออกเป็นส่วน ๆ รวมถึงน้ำมันผสมสองชนิดที่สำคัญในบทความนี้ ส่วนบทความนี้พูดถึงการแปลงลิตรหรือกิโลเมตรให้เป็นตัวเลขคาร์บอนที่คนอื่นจะมาตรวจ

มีแค่สองวิธี

คิดจากน้ำมัน นับลิตรแล้วคูณด้วยค่าแฟคเตอร์ต่อลิตร วิธีนี้ดีกว่าเสมอเมื่อหาจำนวนลิตรได้ เพราะการปล่อยก๊าซเดินตามน้ำมันที่เผาไปจริง ๆ กองรถของตัวเองมีข้อมูลนี้อยู่ในบัตรเติมน้ำมันแล้ว

คิดจากระยะทาง นับตัน-กิโลเมตรแล้วคูณด้วยค่าแฟคเตอร์ต่อตัน-กิโลเมตร วิธีนี้ใช้กับรถที่จ้างมา เมื่อไม่มีใครบอกจำนวนลิตรให้

สองวิธีนี้ไม่ได้ดีเท่ากัน วิธีแรกวัด วิธีที่สองประมาณจากรถเฉลี่ย ใช้วิธีแรกเมื่อทำได้ และเก็บวิธีที่สองไว้ตรวจทาน

ค่าแฟคเตอร์ที่เกือบทุกคนใช้ผิด

กฎคร่าว ๆ ในตำราสำหรับกองรถคือน้ำมันดีเซลหนึ่งลิตรปล่อย CO2 ราว 3 กิโลกรัม สะดวก แต่สูงเกินไปสำหรับประเทศไทย

ขออธิบายสองคำก่อน เพราะไฟล์ที่ลูกค้าส่งมาจะใช้คำเหล่านี้ Scope 1 คือการปล่อยก๊าซจากน้ำมันที่บริษัทของคุณเผาเอง รถของคุณเองอยู่ในช่องนี้ ส่วนรถที่จ้างมาเป็น Scope 1 ของคนอื่น และเป็น Scope 3 ของคุณ คือส่วนของฟุตพริ้นท์ที่เกิดขึ้นในกิจการของคนอื่น การคำนวณเหมือนกันทั้งสองกรณี ต่างกันแค่ช่องที่ตัวเลขไปลง

องค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจกเผยแพร่บัญชีค่าแฟคเตอร์สำหรับคาร์บอนฟุตพริ้นท์ขององค์กร ในฉบับที่ระบุให้ใช้ตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2569 หมวดยานยนต์บนถนนให้วิธีคิดดีเซลไว้สองแบบ และความต่างตรงนี้คือสิ่งที่คนพลาด

สิ่งที่ใช้ ต่อน้ำมันดีเซลหนึ่งลิตร kgCO2e
ดีเซล นับทั้งลิตรเป็นฟอสซิล 2.7403
ผสม 7% ส่วนที่เป็นฟอสซิล รายงานใน Scope 1 2.5504
ผสม 7% ส่วนที่มาจากพืช แยกรายงาน 0.1151
ผสม 20% ส่วนที่เป็นฟอสซิล รายงานใน Scope 1 2.1976
ผสม 20% ส่วนที่มาจากพืช แยกรายงาน 0.3288

ดีเซลหมุนเร็วธรรมดาที่ปั๊มในไทยคือ B7 ซึ่งผสมไบโอดีเซล 7% คาร์บอนในส่วน 7% นั้นถูกดึงออกจากอากาศมาเมื่อฤดูที่พืชโต การคืนมันกลับไปในอากาศจึงไม่ถือว่าเพิ่มอะไรขึ้นมา บัญชีทางการจึงให้ลง 2.5504 ใน Scope 1 ที่รายงาน และให้ส่วนที่เหลือ 0.1151 ไปอยู่อีกบรรทัดหนึ่งที่เรียกว่า biogenic ซึ่งต้องเปิดเผยแต่อยู่นอกขอบเขตทั้งสาม

ความผิดพลาดสามแบบที่พบบ่อยจึงเป็นแบบนี้

  • ใช้กฎคร่าว ๆ ที่ 3.0 ทำให้ Scope 1 ที่รายงานสูงเกินจริงราว 18%
  • ใช้ตัวเลขดีเซลธรรมดา 2.7403 ซึ่งอยู่ในตารางทางการเดียวกัน ทำให้สูงเกินจริงราว 7%
  • ใช้ 2.5504 แต่ลืมบรรทัด biogenic ทำให้คาร์บอนรวมต่ำกว่าจริง แม้ Scope 1 จะถูก

ถ้าผู้รับจ้างขนส่งใช้ B20 ตัวเลขที่รายงานจะลดลงอีกเหลือ 2.1976 เรื่องนี้ควรถาม เพราะมันเปลี่ยนคำตอบ 14% และไม่มีค่าใช้จ่ายอะไรในการถาม

ตารางของไทยสำหรับรถที่จ้างมา

เมื่อหาจำนวนลิตรไม่ได้ แนวทางคาร์บอนฟุตพริ้นท์ของผลิตภัณฑ์มีตารางที่สร้างจากฐานข้อมูลวัฏจักรชีวิตของไทยเอง ตารางแยกตามประเภทรถ ตามว่าวิ่งปกติหรือวิ่งแบบสมบุกสมบัน และตามว่าบรรทุกเต็มแค่ไหน ข้างล่างนี้คือแถววิ่งปกติ หน่วยเป็น kgCO2e

ประเภทรถ วิ่งเปล่า ต่อ กม. บรรทุกครึ่ง ต่อ ตัน-กม. บรรทุกสามในสี่ ต่อ ตัน-กม. บรรทุกเต็ม ต่อ ตัน-กม.
6 ล้อ 8.5 ตัน 0.4238 0.1237 0.0868 0.0672
6 ล้อ 11 ตัน 0.4882 0.1074 0.0762 0.0609
10 ล้อ 16 ตัน 0.5851 0.0964 0.0685 0.0529
กึ่งพ่วง 32 ตัน 0.8612 0.0797 0.0565 0.0441

มีสองเรื่องที่โผล่ออกมาจากตารางนี้ทันที

รถ 10 ล้อที่บรรทุกเต็มขนสินค้าหนึ่งตันไปหนึ่งกิโลเมตรด้วยค่า 0.0529 รถคันเดียวกันที่บรรทุกครึ่งเดียวทำได้ที่ 0.0964 ซึ่งสูงกว่าต่อตันถึง 82% สัดส่วนการบรรทุก ไม่ใช่การเลือกประเภทรถ คือตัวแปรใหญ่

รถเล็กกว่าแย่กว่าเมื่อคิดต่อตัน รถ 6 ล้อ 8.5 ตันที่บรรทุกเต็มสูงกว่ารถ 10 ล้อที่บรรทุกเต็ม 27% ต่อตัน-กิโลเมตร ขณะที่รถกึ่งพ่วงที่บรรทุกเต็มต่ำกว่า 17% นี่คือเวอร์ชันคาร์บอนของการคำนวณในคำถามเรื่องรถสองคันหรือคันเดียว และมันชี้ไปทางเดียวกัน

แถววิ่งแบบสมบุกสมบัน ซึ่งใช้กับเส้นทางที่ไม่ได้เป็นทางลาดยางเป็นส่วนใหญ่ สูงกว่าแถววิ่งปกติราว 10 ถึง 27% ขึ้นกับประเภทรถ เลือกแถวที่ตรงกับเส้นทางจริง ไม่ใช่แถวที่ทำให้ตัวเลขดูดี

ตรวจความสมเหตุสมผลของแถวก่อนใช้

เอาค่าแฟคเตอร์ที่บรรทุกเต็มหารด้วยน้ำหนักบรรทุกของรถ แล้วหารด้วยค่าแฟคเตอร์ของน้ำมันผสม จะได้จำนวนลิตรต่อกิโลเมตรที่แถวนั้นสมมติไว้ แถวรถ 10 ล้อให้ค่า 3.01 กิโลเมตรต่อลิตร และรถ 6 ล้อให้ 4.46 ซึ่งทั้งสองค่าน่าเชื่อถือ ทำแบบนี้หนึ่งครั้งต่อแถวที่จะใช้ เพราะตารางที่เผยแพร่มีแถวที่ไม่ผ่านการตรวจนี้

  • แถวรถกระบะ 4 ล้อให้ค่าราว 2.6 กิโลเมตรต่อลิตรเมื่อบรรทุก ขณะที่แถววิ่งเปล่าของรถประเภทเดียวกันให้ 8.2 ไม่มีรถกระบะคันไหนเป็นทั้งสองอย่าง แถวที่บรรทุกของรถประเภทนี้จึงไม่ถูกนำมาใส่ในตารางข้างบน
  • รถพ่วง 18 ล้อวิ่งเปล่าถูกระบุไว้ที่ 0.2289 ต่อกิโลเมตร ซึ่งต่ำกว่ารถ 6 ล้อวิ่งเปล่า
  • แถวรถพ่วง 20 ล้อที่บรรทุกครึ่งหนึ่งถูกกำกับหน่วยเป็นต่อกิโลเมตร แต่ค่าที่ใส่ไว้เป็นค่าต่อตัน-กิโลเมตร

เรื่องเหล่านี้ไม่ได้ทำให้ตารางใช้ไม่ได้ แต่ทำให้การตรวจสามสิบวินาทีคุ้มค่า

หนึ่งเส้นทาง สองวิธี

รถ 10 ล้อบรรทุก 12 ตันวิ่ง 450 กิโลเมตรแล้วกลับรถเปล่า น้ำหนักบรรทุกเต็มของรถประเภทนี้คือ 16 ตัน ดังนั้นรถอยู่ที่สามในสี่

คิดจากน้ำมัน ค่าเฉลี่ยที่วัดได้ในไทย จากอุปกรณ์บนรถบรรทุกน้ำมัน 400 คัน รวม 8,794 เที่ยว คือ 3.11 กิโลเมตรต่อลิตรเมื่อบรรทุก และ 4.31 เมื่อวิ่งเปล่า

  • ขาบรรทุก 450 / 3.11 = 144.7 ลิตร
  • ขาเปล่า 450 / 4.31 = 104.4 ลิตร
  • รวม 249.1 ลิตร คูณ 2.5504 ได้ 635 กก. CO2e ใน Scope 1 บวกอีก 29 กก. ที่แยกรายงานเป็น biogenic
  • ต่อสินค้าหนึ่งตัน 635 / 12 = 52.9 กก.

คิดจากระยะทาง ใช้ตารางข้างบน

  • ขาบรรทุก 0.0685 × 12 ตัน × 450 กม. = 370 กก.
  • ขากลับรถเปล่า 0.5851 × 450 กม. = 263 กก.
  • รวม 633 กก. หรือ 52.8 กก. ต่อตัน

สองวิธีให้คำตอบต่างกันไม่ถึงครึ่งเปอร์เซ็นต์ และนั่นไม่ใช่เรื่องโชค แถวสามในสี่ที่ 12 ตันคิดออกมาได้ 0.822 กก. ต่อกิโลเมตร ซึ่งเมื่อหารด้วยค่าแฟคเตอร์ของน้ำมันผสมแล้วหมายถึง 3.10 กิโลเมตรต่อลิตร และแถววิ่งเปล่าหมายถึง 4.36 ตารางทางการกับรถจริงตรงกัน นี่ให้วิธีตรวจที่ควรเก็บไว้ ถ้าผู้รับจ้างขนส่งอ้างอัตราสิ้นเปลืองที่ห่างจากราว 3.1 เมื่อบรรทุกและ 4.3 เมื่อวิ่งเปล่าสำหรับรถ 10 ล้อมาก ตัวเลขใดตัวเลขหนึ่งที่อยู่ตรงหน้าผิด

ขากลับรถเปล่าไม่ใช่เรื่องเล็ก

ในเส้นทางนั้น เที่ยวกลับคิดเป็น 263 จาก 633 กิโลกรัม หรือ 42% ของทั้งหมด ผู้รับจ้างขนส่งที่รายงานเฉพาะกิโลเมตรที่บรรทุกจะส่งตัวเลขที่ต่ำกว่าจริงราว 40% มาให้ และตัวเลขนั้นจะดูสมเหตุสมผลทุกประการ

แนวทางไม่ได้ปล่อยเรื่องนี้ไว้ให้ใช้ดุลพินิจ ในกฎการคำนวณของตัวเองสำหรับการขนขยะ แนวทางคิดเที่ยวบรรทุกด้วยรถ 10 ล้อขนาด 16 ตันที่บรรทุกเต็ม แล้วบอกให้คิดเที่ยวกลับรถเปล่าด้วย

นั่นทำให้เกิดเหตุผลด้านคาร์บอนสำหรับสิ่งที่เหตุผลด้านต้นทุนต้องการอยู่แล้ว สินค้าขากลับ ไม่ได้แค่ลดค่าระวาง มันตัดขาที่แบก 42% ของฟุตพริ้นท์ออกไป และทำให้ทั้งวันของรถถูกคิดเข้ากับสินค้า ไม่ใช่คิดเข้ากับอากาศ

สิ่งที่ควรขอจากผู้รับจ้างขนส่ง

ขอข้อมูลตั้งต้น ไม่ใช่ขอตัวเลขคาร์บอน ตัวเลขที่สร้างขึ้นมาใหม่เองไม่ได้ คือตัวเลขที่อธิบายไม่ได้

  1. จำนวนลิตร แยกตามเส้นทางหรือตามเดือน ถ้าเขาไม่ให้จำนวนลิตร ขอกิโลเมตรและอัตราสิ้นเปลืองเฉลี่ยของกองรถเขา แล้วเทียบกับ 3.1 และ 4.3
  2. B7 หรือ B20 มันเปลี่ยนตัวเลขที่รายงาน 14%
  3. ประเภทรถและน้ำหนักบรรทุกเต็ม ต้องใช้น้ำหนักบรรทุกเต็มเพื่อคิดสัดส่วนการบรรทุก และตารางก็จัดเรียงตามนั้น
  4. กิโลเมตรที่บรรทุกและที่วิ่งเปล่า แยกกัน ถ้าไม่แยก จะคิดส่วน 42% ไม่ได้
  5. เส้นทางวิ่งปกติหรือสมบุกสมบัน แถวสมบุกสมบันสูงกว่าอย่างมีนัย และโรงงานที่ทางเข้าไม่ลาดยางไม่ใช่การวิ่งบนมอเตอร์เวย์

ใส่ห้าข้อนี้ลงในเอกสารประกวดราคา แล้วจะไม่ต้องถามอีก

หลักฐานหยุดอยู่ที่ไหน

บัญชีค่าแฟคเตอร์และตารางประเภทรถเป็นเอกสารทางการและเป็นฉบับปัจจุบัน ทั้งสองฉบับอ่านจากตัวบทภาษาไทย วิธีคิดเป็นวิธีธรรมดา และการคำนวณข้างบนสร้างซ้ำได้จากเอกสารสองฉบับนั้น

มีข้อจำกัดสามข้อที่ควรพูดตรง ๆ อัตราสิ้นเปลืองที่วัดได้มาจากรถบรรทุกน้ำมัน จึงเป็นค่าอ้างอิงของไทยที่ดีสำหรับรถ 10 ล้อตัวถังแข็งบนทางหลวง ไม่ใช่ตัวเลขที่จะยัดใส่รถห้องเย็นหรือรอบส่งหลายจุดในเมือง ตารางประเภทรถเป็นค่าเฉลี่ยของแต่ละประเภทจากฐานข้อมูลระดับชาติ จึงบอกอะไรเกี่ยวกับรถของคุณเองไม่ได้ บอกได้แค่เรื่องของประเภทรถ และไม่มีอะไรในบทความนี้ที่อิงกับหน้าที่ตามกฎการรายงาน กฎการเปิดเผยข้อมูลของบริษัทจดทะเบียนไทยกำลังอยู่ในขั้นแก้ไข รายละเอียดยังไม่นิ่ง และบทความที่ผูกการคำนวณไว้กับกฎที่ยังขยับอยู่จะเก่าก่อนที่กฎจะมาถึง การคำนวณไม่ได้ขึ้นอยู่กับกฎนั้น

สิ่งที่ลูกค้าต้องการคือตัวเลขที่มีวิธีคิดรองรับ ซึ่งทำได้วันนี้